Sorun şu ki bu sahne hiç yaşanmadı.
Kütüphanenin gerçek hikâyesi, kahramanlar ve canavarlarla dolu bir masaldan çok, bir bilgi kurumunun nasıl yavaş yavaş katledilebileceğinin tüyler ürpertici bir anatomisidir. Bu yazıda, İskenderiye’nin bugüne söylediklerini duymak için bakışımızı sadece antik bir binaya değil; Serapeum’un taşlarından 19. yüzyılın tuvallerine uzanan bir imha ve tahrifat sürecine çeviriyoruz
Tüm Dünyayı Bir Çatı Altına Toplama Hayali
MÖ 3. yüzyılda, Büyük İskender’in generallerinden Ptolemaios’un kurduğu hanedan, çılgın bir fikre kapılmıştı: Yeryüzünde yazılmış her şeyi tek bir yerde toplamak.
Kütüphane aslında yalnızca bir kitap deposu değildi. Mouseion denen daha büyük bir yapının parçasıydı; kelimenin kökeni “müze”ye, yani İlham Perileri’ne (Musalara) uzanır. Burası bugünkü anlamıyla ilk araştırma enstitülerinden biriydi : Matematikçiler, gökbilimciler, hekimler, filologlar devlet tarafından finanse ediliyor, sadece düşünmek ve üretmek için yaşıyorlardı. Öklid geometrisini burada sistemleştirdi; Eratosthenes dünyanın çevresini burada, bir çubuk ve gölgeyle şaşırtıcı bir doğrulukla hesapladı.
Kitap toplama hırsı efsanevi boyuttaydı. Rivayete göre limana yanaşan her geminin aranması, üzerindeki tüm metinlerin kopyalanması emredilmişti. Orijinaller kütüphanede kalır, sahiplerine kopyaları verilirdi. Atina’dan ödünç alınan paha biçilmez tragedya elyazmaları için devasa bir teminat yatırılmış, sonra teminat gözden çıkarılıp orijinaller alıkonmuştu. Bu, bilgiyi biriktirmenin aynı zamanda bir iktidar biçimi olduğunun en erken itiraflarından biriydi.
Tek Bir Yangın Arayan Vicdanımız
Peki bu hazine nasıl kayboldu? İşte tarihin bize oynadığı oyun burada başlıyor.
En çok bilinen suçlu Julius Caesar’dır. MÖ 48’de İskenderiye’de sıkışan Caesar, limandaki gemileri ateşe verir; alevler kıyıya sıçrar ve depolardaki tomarları yakar. Ama bu bir kaza, kütüphanenin bir bölümüne verilmiş kısmi bir zarardı; kurumun sonu değil. Kütüphane bu olaydan sonra yüzyıllarca yaşamaya devam etti.
Sonraki yüzyıllarda başka darbeler de geldi: İmparatorluk krizleri, azalan fonlar, sürgün edilen bilginler, İmparator Aurelian döneminde şehrin bir kısmının tahrip olması… Kütüphane tek bir kılıç darbesiyle değil, binlerce küçük kesikle can verdi.
Burada durup şunu sormak gerekiyor: Neden hâlâ “tek büyük yangın” hikâyesine bu kadar tutkuyla sarılıyoruz? Çünkü tek bir felaket, tek bir suçlu bizi rahatlatır. Sorumluluğu bir “barbara” yüklemek kolaydır. Oysa gerçek şu ki kütüphaneleri çoğu zaman barbarlar değil, kendi çağının “medeni”iktidarları öldürür: Bütçeyi kesenler, kurumu gereksiz ilan edenler, farklı düşüneni tehdit sayanlar… Bu, kabul etmesi çok daha zor bir gerçektir.
391: Tapınak Bir Mezara Dönüşünce
Kütüphanenin en görkemli “kız kardeşi” Serapeum’du: Hem bir tapınak hem de büyük bir koleksiyon barındıran, şehrin ruhu sayılan bir yapı. Onun sonu ise artık kaza değil, kasıttı.
MS 4. yüzyılın sonunda Roma İmparatorluğu hızla Hristiyanlaşıyor, pagan ibadeti imparatorluk fermanlarıyla yasaklanıyordu. İskenderiye Piskoposu Theophilus, bu dönüşümü bir fırsata çevirdi. Pagan kült nesnelerini sokaklarda alay konusu ederek gerginliği körükledi; çıkan çatışmada paganlar Serapeum’a sığındı. İmparatorun onayıyla harekete geçen Hristiyan kalabalık, parabalani denen militan gruplar dahil, 391-392 yıllarında tapınağı yerle bir etti. Heykeller eritilip kilise için kap kacağa dönüştürüldü.
Pagan sofist Eunapius bu yıkımı anlatırken çarpıcı bir cümle kurar: Tapınaklar artık mezara dönüşmüştü. Bu, yalnızca taşların yıkılışı değildi; bir düşünme biçiminin, bir dünya görüşünün sistematik olarak susturuluşuydu.
Hypatia: Bir Kadının Bedeninde Katledilen Akıl
Ve sonra, 415 yılında, hikâyenin tüm gerilimi tek bir insanda düğümlendi.
Hypatia, İskenderiye’nin en parlak zihniydi: Matematikçi, gökbilimci, Neoplatoncu filozof. Tarihin ilk iyi belgelenmiş kadın filozofu olarak hem pagan hem Hristiyan seçkinlere ders veriyor, şehrin Roma valisi Orestes’e danışmanlık yapıyordu. Sorun da tam buydu: Kadındı, paganlıkla anılıyordu, iktidara yakındı ve bağımsız düşünüyordu.
O sırada piskoposluk koltuğunda Theophilus’un yeğeni Cyril oturuyordu. Cyril ile Vali Orestes arasındaki iktidar çekişmesinde Hypatia, uzlaşmaya engel olmakla suçlanan bir günah keçisine dönüştü. Bir Perhiz döneminde, bir Hristiyan kalabalık tarafından yakalandı, bir tapınağa sürüklendi ve akıl almaz bir vahşetle öldürüldü. Bedeni parçalanıp şehirde teşhir edildi.
Hypatia’nın ölümü, bir çağın kapanışının simgesiydi. Onunla birlikte İskenderiye’nin özgür düşünce geleneği de büyük hasar gördü birçok filozof şehri terk etti, bir daha da geri dönmedi.
Tablonun Anlattığı İkinci Hikâye
Hristiyan kalabalığın şehri ve tapınağı ele geçirişi ve Hypatia’nın linç edilişi, yüzyıllar boyunca ressamları büyüledi. En bilineni, Charles William Mitchell’in 1885 tarihli Hypatia
tablosudur: Filozof, bir kilise sunağının önünde çıplak ve savunmasız, kalabalığın karşısında resmedilir.
Ama burada ikinci bir katman var ve asıl ilginç olan da bu. Bu tablolar bize 5. yüzyılı değil, 19. yüzyılı anlatır. Viktorya dönemi Avrupası, Hypatia’yı “fanatizmin kurbanı akıl ve güzellik” olarak yeniden icat etti; onu bir bilim şehidine, çoğu zaman erotikleştirilmiş bir figüre dönüştürdü. Tarihî Hypatia orta yaşlı, saygın bir hocaydı; tablolardaki Hypatia ise Batı’nın kendi “akıl ve din çatışması” anlatısına giydirdiği bir semboldür. Yani sahneye baktığımızda iki yıkımı birden görürüz: birincisi 415’te olan gerçek yıkım, ikincisi ise tarihin sonradan nasıl yeniden yazıldığı, nasıl estetize edildiği.
İskenderiye Bugün de Yanıyor
İskenderiye’nin dersi, “eskiden değerli bir kütüphane vardı ve yandı” değildir. Ders çok daha yakıcıdır: Bilgi hiçbir zaman kazara yok olmaz.
Bir kütüphaneyi, bir üniversiteyi, bir düşünce geleneğini yok etmek her zaman politik bir tercihtir. Bunun bir adı bile var: scholasticide, yani eğitim kurumlarının sistematik imhası; ya da epistemicide, yani bir halkın bilme biçiminin yok edilmesi. Bu kavramları çağdaş dünyada Gazze’nin kül edilen üniversitelerini anlatmak için kullanıyoruz, ama kökleri tam da İskenderiye’ye uzanır. Theophilus’un tapınağı yıkarken, Cyril’in Hypatia’yı susturarak yaptığı şey bugün başka isimlerle, başka bayraklarla tekrarlanmaya devam ediyor.
İskenderiye bize hatırlatır ki bir uygarlığın en kırılgan yanı, taşları ya da orduları değil, soru sorma cesaretidir. Ve bu cesaret bir kez susturulduğunda, geriye kalan yalnızca küllerdir; hem MS 415’te hem de bugün.
